Zagrożona różnorodność biologiczna: Jak grzyby padają ofiarą zmian klimatu i wylesiania

Cicha kryzys pod naszymi stopami: Najnowsza analiza Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) pokazuje, że prawie jedna trzecia wszystkich badanych gatunków grzybów jest zagrożona wyginięciem. Głównymi przyczynami są globalne wylesianie oraz zmiany klimatu, które fundamentalnie zmieniają wrażliwe siedliska tych organizmów. Dla grzybiarzy i miłośników przyrody oznacza to: gatunki, które dziś jeszcze znajdujemy podczas wędrówek po lasach, mogą za kilkadziesiąt lat stać się rzadkością.

Niewidzialne zagrożenie: Grzyby i zmiany klimatu w centrum badań

Ziemia zamieszkuje szacunkowo od 2,2 do 3,8 miliona gatunków grzybów – jednak tylko ułamek z nich został naukowo opisany. Opublikowane w marcu 2024 roku przez IUCN badanie po raz pierwszy poddało systematycznej analizie zagrożenia reprezentatywny przekrój ponad 1300 gatunków grzybów. Wynik jest alarmujący: około 30 procent badanych gatunków uznaje się za zagrożone, narażone lub potencjalnie zagrożone. Szczególnie dotknięte są grzyby mikoryzowe, które żyją w symbiozie z korzeniami drzew. Są one uzależnione od nienaruszonych ekosystemów leśnych – a te właśnie szybko zanikają z powodu wylesiania i skutków zmian klimatu.

Badanie opublikowane przez Earth.Org pokazuje, że największe ryzyko wynika z niszczenia siedlisk. W regionach tropikalnych, gdzie wskaźniki wylesiania są najwyższe, zagrożonych jest nawet 40 procent lokalnej flory grzybów. Jednocześnie w strefach umiarkowanych, z powodu rosnących temperatur, areały występowania wielu gatunków przesuwają się na północ lub wyżej. Kto regularnie korzysta z mapy grzybów FungiFind, zna to zjawisko: gatunki, które wcześniej występowały tylko na południu Niemiec, nagle pojawiają się w północnych Niemczech – podczas gdy klasyczni towarzysze lasów świerkowych stają się rzadsze.

Jak zmiany klimatu wpływają na wzrost grzybów

Skutki zmian klimatu są wielorakie i dotyczą prawie wszystkich faz życia grzyba. Fenologia – czyli czas pojawiania się owocników – ulega znacznym zmianom. Grzyby wiosenne i jesienne pojawiają się dziś średnio dwa do trzech tygodni wcześniej niż 50 lat temu. Jednocześnie dłuższe okresy suszy latem powodują, że wiele gatunków w ogóle nie wytwarza owocników. Z kolei ulewne deszcze mogą uszkadzać grzybnię i zaburzać pobieranie składników odżywczych.

Szczególnie krytyczna jest sytuacja grzybów mikoryzowych, które są uzależnione od węglowodanów dostarczanych przez drzewa-partnerów. W okresach suszy drzewa ograniczają fotosyntezę i dostarczają grzybom mniej cukru. Osłabiona grzybnia nie jest w stanie dostarczać drzewu składników odżywczych i wody – to błędne koło, które osłabia obu partnerów. Blog FungiFind już wielokrotnie opisywał takie interakcje. Nowe badanie IUCN potwierdza: te procesy to nie lokalne zjawiska, ale globalne zagrożenia.

Gleby leśne jako magazyny węgla w niebezpieczeństwie

Często pomijanym aspektem jest rola grzybów w globalnym obiegu węgla. Grzyby są najważniejszymi rozkładaczami materii organicznej i magazynują ogromne ilości węgla w glebie. Sieci mikoryzowe transportują do 15 procent węgla związanego przez drzewa do gleby. Gdy sieci te załamują się z powodu suszy lub wylesiania, związany węgiel zostaje uwolniony – to niebezpieczne sprzężenie zwrotne, które dodatkowo przyspiesza zmiany klimatu.

Badanie IUCN podkreśla, że ochrona różnorodności grzybów jest pilnie potrzebna nie tylko ze względów ochrony gatunków, ale także dla stabilności klimatu. Lasy z nienaruszonymi społecznościami grzybów magazynują więcej węgla niż zaburzone ekosystemy. W tym kontekście aplikacje takie jak FungiFind zyskują na znaczeniu: pomagają nie tylko w identyfikacji, ale także dokumentują miejsca występowania i częstość. Dzięki temu użytkownicy mogą aktywnie przyczyniać się do monitorowania różnorodności biologicznej. Kto znajdzie np. czernidłaka pospolitego, może zgłosić za pomocą aplikacji, czy znajduje się na obszarze o wysokim czy niskim obciążeniu suszą – to cenne dane dla badań.

Co to oznacza dla grzybiarzy?

Wyniki badania są sygnałem alarmowym, ale nie powodem do paniki. Wiele popularnych grzybów jadalnych, takich jak borowiki czy kurki, nie jest jeszcze bezpośrednio zagrożonych – jednak i one wykazują spadki w szczególnie suchych regionach. Kto chce nadal skutecznie zbierać, powinien informować się o przesunięciach sezonowych. Leksykon gatunków FungiFind oferuje aktualne dane o występowaniu i optymalnych terminach zbioru. Ważne: nie należy zbierać grzybów z nadmiernie eksploatowanych lub uszkodzonych stanowisk i należy szanować rzadkie gatunki.

Badanie pokazuje jednak również: ochrona grzybów to ochrona lasów. Kto angażuje się w zachowanie starych lasów, zrównoważoną gospodarkę leśną i walkę ze zmianami klimatu, automatycznie pomaga grzybom. Każdy spacer po lesie, każde zgłoszenie znaleziska w aplikacji FungiFind i każda rozmowa o znaczeniu grzybów przyczyniają się do zwiększenia świadomości na temat tej niewidzialnej, ale niezbędnej do życia formy.

Uwaga: Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje profesjonalnego poradnictwa grzybowego. W razie wątpliwości co do identyfikacji lub jadalności grzybów prosimy o kontakt z lokalnym punktem doradztwa grzybowego.

Podsumowanie: Działajmy, zanim będzie za późno

Wiadomość, że prawie jedna trzecia badanych gatunków grzybów jest zagrożona wyginięciem, to sygnał alarmowy. Zmiany klimatu i wylesianie lasów poważnie zagrażają jednej z najstarszych i najważniejszych grup organizmów na Ziemi. Jest jednak nadzieja: dzięki ukierunkowanym działaniom ochronnym, zrównoważonej gospodarce leśnej i wsparciu projektów nauki obywatelskiej, takich jak FungiFind, możemy odwrócić ten trend. Każde znalezisko ma znaczenie – a każde zgłoszenie pomaga poprawić bazę danych, na której można oprzeć decyzje polityczne.